uzluga.ru
добавить свой файл
1 2 3 4
TATAR TÜRKÇESİNDE BİTME VE TAMAMLANMA BİLDİREN BİRLEŞİK FİİL YAPILARI

Completive and Terminative Auxiliary Verbs in Tatar


Fatma ŞAHAN GÜNEY*


Özet

Bu makalede Tatar Türkçesinde bitme veya tamamlanma bildiren bir grup tasviri fiil, anlam ve işlev açısından incelenmiştir. Çalışmada önce, Tatar Türkçesinde tamamlanma ve bitme bildiren tasviri fiiller ve genel anlamda Türkçede tasviri fiil sistemi konusuna yaklaşımlar gözden geçirilmiştir. Bu yaklaşımlardan ilki, bu çalışmada incelediğimiz bitme vaya tamamlanma bildiren tasviri fiilleri, geleneksel çizgiye bağlı kalarak, bitimlilik görünüşünü bildiren dilbilgisel yapılar olarak gören yaklaşımdır. İkinci görüş ise söz konusu tasviri fiilleri kuramsal bir çerçeve içerisinde birer kılınış işlemcisi ya da niteleyicisi olarak görmektedir. Bu çalışmada, geleneksel ya da kuramsal yaklaşım ayrımı gözetmeksizin, Tatar Türkçesinde bitme ya da tamamlanma bildiren birleşik fiil yapılarınının çeşitli anlam ve işlevleri örnek cümleler esasında betimlemeli olarak tanıtılmış ve tanımlanmıştır.

Anahtar Sözcükler: Tatar Türkçesi, tasviri fiil, birleşik fiil.


Abstract

In this study, we examined a group of auxiliary verbs which express completion and termination in Tatar. We first summarized various approaches to the topics of completive and terminative auxiliary verbs in Tatar in specific, and of the Turkic auxiliary verb system in general. One approach to the topic of auxilary verbs expressing completion and termination in Tatar considers them, along with the traditional approaches, as grammatical units indicating perfective aspect. The second view, on the other hand, having more theoretical orientation, regards the completive and terminative auxiliary verbs in Tatar as actional specifiers or actional operators. This study focuses merely on introducing and explaining the various meanings and functions of the fore-mentioned auxiliary verbs on descriptive grounds, without paying much attention to one or the other approach.

Key Words: Tatar, descriptive verb, auxiliary verb, compound verb


1. Giriş

Tatar Türkçesinde zarf fiil ekli bir asıl fiil ile söz konusu lehçede bulunan sınırlı sayıdaki tasviri fiillerden (söz konusu eylemler için çeşitli çalışmalarda “yardımcı fiiil” ya da “deskriptif fiil” terimleri de kullanılmaktadır) birinin getirilmesiyle kurulan birleşik fiil yapıları oldukça yaygın olarak kullanılmaktadır. Kullanıldığı lehçenin gramerinin önemli bir parçası olduğu gözlenen söz konusu yapılar, diğer Türk lehçelerinin hemen hepsinde yaygın olarak bulunmakla birlikte, her bir lehçede kullanılan tasviri fiil sayısı, bunların asıl fiillerle birleşerek birinci fiili betimleme işlevinde kullanılma sıklığı ile semantik ve dilbilgisel işlevleri lehçeden lehçeye değişmektedir. Örneğin İran’da konuşulan Oğuz lehçesinde, bu türden birleşik fiil yapılarının, Farsçanın etkisiyle neredeyse tamamen kaybolduğu bildirilirken1 ve Gagavuz ve Karaim Türkçelerinde Slav dillerinin etkisine bağlı olarak tasviri fiil sisteminin bulunmadığı belirtilirken2, Kazakça3, Özbekçe4, Uygurca5 ve Tatarca6 gibi lehçelerde birleşik fiiller oldukça sık kullanılmakta, yanı sıra, söz konusu yapılarda kullanılan tasviri fiiller sayıca ve anlamca çok zengin bir çeşitlilik göstermektedir. Örneğin Tatar Türkçesinde –A veya –P zarf fiil eklerinden biriyle kurulan 30 kadar birleşik fiil yapısı ve söz konusu eklerden biri veya her ikisi ile birleşerek birleşik fiil kuran yaklaşık 20 değişik tasviri fiil tespit edilmiştir.7 Bunlar, al-, bar-, başla-, bet-, beter-, bir-, cibär-, cit-, citker-, çık-, çıgar-, kal-, kara-, kil-, kit-, kuy-, taşla-, tor-, töş-, uz-, üt-, yör-, yaz-gibi fiillerdir.


2. Tatar Türkçesinde Tamamlanma ve Bitme Bildiren Birleşik Fiil Yapıları

2.1. Dilbilgisel Yaklaşımlar

Tatar Türkçesinde –p zarf fiil ekleriyle kurulan al-, at-, bet-, beter-, bir-, cibär-, cit-, citker-, çık-, kal-, kit-, kuy-, töş-, uz-, üt- fiillerinden oluşan bir grup tasviri fiilin kullanıldığı ve genel olarak bitme ve/veya tamamlanma bildiren birleşik fiil yapıları konusunda belli başlı iki yaklaşım bulunmaktadır. Bunlardan ilki, doğrudan Tatar Türkçesinde kullanılan –p al-, at-, bet-, beter-, bir-, cibär-, cit-, citker-, çık-, kal-, kit-, kuy-, töş-, uz-, üt- tasviri fiillerine dayanarak, bu fiilleri görünüş (aspekt) ulamı ile ilişkilendirirken, ikinci görüş, söz konusu yapıların, söz konusu fiilleri tümcede asıl eylemin belirttiği hareket ya da halin kılınışını (Aktionsart) niteleyen ya da belirleyen unsurlar olarak görmektedir.


Birinci yaklaşım, Tatar Türkçesinde kullanılan al-, at-, bet-, beter-, bir-, cibär-, cit-, citker-, çık-, kal-, kit-, kuy-, töş-, uz-, üt- gibi bir grup tasviri fiili “bitmişlik” görünüşü (perfective aspect) ile ilişkilendirmektedir.8 Söz konusu eylemlerin Tatar Türkçesinde asıl eyleme “birdenbirelik” ya da “şiddetlilik” gibi değişik anlamlar katmasının yanı sıra, ortak olarak “tamamlanma” bildirdiği ya da “bitmişlik” görünüşünü ifade ettiği ileri sürülmekte ve bu yönüyle de söz konusu tasviri fiiller Tatar Türkçesinde “bitimişlik görünüşünü” (perfective aspect) perifrastik yollardan ifade eden şekiller olarak değerlendirilmektedir.9 “Bitimişlik”görünüşü, fiillere ait bir görünüş kavramı olup, herhangi bir hali, iç zaman yapısına gönderme yapmaksızın bir bütün olarak görmek olarak tanımlanmaktadır.10 Rus gramerlerinin geleneksel çizgisine bağlı kalınarak “perifrastik” ya da “analitik” (periphrastic/ analytical perfective) olarak da11 adlandırılan ve aşağıda inceleyeceğimiz al-, at-, bir-, cibär-, cit-, çık-, kal-, kit-, kuy-, töş-, bet-, uz-, üt- gibi “tasviri fiiller” ile kurulan birleşik fiil yapıları başka dillerin yanısıra Tatar Türkçesinde de bitmişlik görünüşünü ifade etmede kullanılan leksik unsurlar olarak önerilmektedir.12


Söz konusu tasviri fiillerin, anlam olarak “tamamlanma”, “bitme” ya da “sonuç bildirme” gibi işlevlerinin yanı sıra, harekete “çabukluk”, “anilik”, “birden birelik” ve “bir defalığına”13 gibi, genellikle zarflarla bildirilen anlamlar katmaları bunların basit ve etkin birer görünüş unsuru olarak göremeyeceğimiz konusunda ipuçları vermektedir. Öte yandan söz konusu fiillerin asıl fiillerle girdikleri çok yönlü anlam ilişkisi ve asıl fiilin anlamı ve iç zaman yapısında meydana getirdikleri değişiklikler ve de sonuç olarak ortaya çıkan anlam bu fiillerin basit birer görünüş işaretleyicisi olmadıkları konusundaki kanıyı güçlendirmektedir. Dolayısıyla, tasviri fiillerle ifade edilen “bitimlilik” görünüşünü kategorik anlamda düşünmemek gerekir. Çünkü söz konusu tasviri fiiller, birer zaman ve görünüş eki olan –GAn ve –DI ekleri gibi genel bir kullanıma, az ya da çok sabit bir işleve sahip değildir. Genellikle bu tür fiillerin kullanımı belli fiillerle sınırlı olup işlevleri, yani asıl fiille birlikte sonuç olarak ifade ettikleri anlamlar çeşitlidir. Örneğin, Tatar Türkçesinde al- tasviri fiili –A zarf fiil eki ile birlikte yeterlilik bildiren modal bir yardımcı fiil olarak kullanılırken, -p zarf fiil eki ile birleştiğinde öznenin yararına yapılan iş oluş ya da hareketi ifade etmek, hareketin genellikle kısa bir zaman süresi içerisinde tamamlandığını ve –eğer varsa- nesnenin tamamını etkileyecek şekilde gerçekleştiğini bildirmek gibi çeşitli işlevlerde kullanılmaktadır.


Tatar Türkçesinde tamamlanma, bitme bildiren tasviri fiilleri “kılınış” (aktionsart) temelinde açıklayan ikinci yaklaşımı ise, genel anlamda Türkçede,14 başka lehçe ve hatta dillerdeki15 görünüş ve kılınış ulamları ile, Kıpçak Türkçesi16 ya da Kıpçak Türkçesi dışındaki lehçelerde17 bulunan tasviri fiil sisteminin kılınış (aktionsart) ve görünüş (aspekt) ulamları içerisindeki yerini tartışan teorik çalışmalarla ilişkili olarak değerlendirilmelidir. Tasviri fiiller ile “kılınış” ulamı arasındaki etkileşimin varlığı ve bu etkileşimin gerçekleşme biçimi Kıpçak Türkçesi örneğinde Johanson tarafından tartışılmaktadır. Buna göre, Karaycanın dışında bütün Kıpçak lehçelerinde ve dolayısıyla bu kolda yer alan Tatar Türkçesinde bir zarf fiil ile bir tasviri fiilin birleşmesinden oluşan çok sayıda “hareket niteleyicileri” (actional specifiers) bulunmaktadır ve bunların ya birleşik fiil içerisindeki asıl fiil ya da fiil öbeklerinin işaret ettiği eylemi nitelik ya da nicelik yönünden betimlemek ya da eylemin özüne ait iç zaman yapısını, yani kılınışını oluşturan başlangıç, hal ve bitiş (final) safhalarından birini seçerek bu safhayı nitelemek gibi iki farklı işlevi vardır.18 Örneğin, diğer Türk lehçelerinde olduğu gibi, Tatar Türkçesinde de çok sık kullanılan tor- “dur-“ tasviri fiili –A zarf fiil ekli bir asıl fiille birleştiğinde, eylem ya da eylem öbeğine “devamlılık”, “tekrar” ve “aynı halin değişmeden devam etmesi” gibi “nicel” anlamlar yüklemektedir. Dolayısıyla, söz konusu yapıda bulunan tor- tasviri fiili yukarıda sözü edilen birinci, yani eylem ya da eylem öbeğini nitelik yönünden tasvirleme işlevinde kullanılmaktadır. Diğer yandan, aynı fiil –P zarf fiil ekli bir asıl filden sonra gelerek ikinci, yani eylem ya da eylem öbeğinin özgün iç zamanını (kılınışını) oluşturan safhalardan birini tasvirleme işlevini yerine getirmekte ve örneğin tot-, utır- gibi, Johanson’un kılınış yönünden “müphem” dediği fiillerin işaret ettiği eylemin iç zamanına ait başlangıç ve hal safhalarından “hal”i seçerek bu safhayı nitelemekte ve böylece eylemin kılınışında var olan müphemliği gidererek anlamı belirginleştirmektedir: örn. Totıp tor- “tutmaya devam etmek”, (“tutmaya başlamak” değil); utırıp tor- “oturmaya devam etmek”, (“oturmaya başlamak” değil).19


Schönig, büyük ölçüde Johanson’un Türkçedeki “aspekt” ve “aktionsart” konuları üzerinde derinleşen teorik çalışmalarına dayanarak, Tatar Türkçesindeki tasviri fiil sistemini kılınış ulamı çerçevesinde açıklamıştır. Buna göre, Tatar Türkçesindeki fiil ya da fiil öbekleri (Almanca: Aktionalphrase) “başlangıç dönüşümlü” (Almanca: initialtransformativ), “son dönüşümlü” (Almanca: finaltransformativ) ve “dönüşümsüz” (Almanca: nontransformativ) 20 olarak sınıflandırılır. Başlangıç dönüşümlü fiiller, tor-, yat, utır- gibi, dinamik ve dönüşümlü bir başlangıç aşaması ile dönüşümsüz ya da son noktasız bir sonuç aşamasından oluşan iki aşamalı fiillerdir. Türkçede ve Tatar Türkçesinde bulunan bu tür fiillerin dönüşümlü ve dönüşümsüz aşamalarının her biri, başka dillerde ayrı ayrı fiillerle karşılanır: Örneğin: utır-: Rusça: sest’ - sadit’sya, sidet’; Almanca: sich hinsetzensitzen gibi. öl- gibi fiiller, ikinci grup, yani kesin bir dönüşüm ya da bitim noktasına işaret eden son dönüşümlü (finaltransformativ) fiillerdir. İç-, oyna-, oku- gibi fiiller ise, kesin bir dönüşüm noktasına işaret etmeyen dönüşümsüz (nontransformativ) fiillerdir.21 Tatar Türkçesindeki tasviri fiillerin asli görevi fiilin bildirdiği eylemin ya da fiil öbeğinin işaret ettiği kılınış birliğinin (Aktionalphrase) aşama yapısını ayrı ayrı göstermek ya da belirginleştirmek, ikincil işlevleri ise asıl fiilin gerçek anlamını etkilemek olarak tanımlanır. Örneğin –p al- ve –p bir- birleşik fiil yapılarını kuran al- ve bir- tasviri fiillerinden ilki, ikincil işlevi gereği, eylemi gerçekleştiren kişinin yararına yapılan hareketi bildirirken, ikincisi konuşan kişiden uzaklaşan bir eyleme işaret eder. 22 Schönig’e göre, Tatar Türkçesinde kullanılan birleşik fiil yapıları, tıpkı aynı lehçede bulunan basit fiiller gibi, kılınış temelinde üç grupta incelenir. Bunlardan ilki, yalnızca dönüşümsüz (Almanca: nontransformative) ya da son-noktasız (Almanca: nondesinent) eyleme işaret eden –p tor-, -p utır-, -p yat-, -p yöre gibi birleşik fiil yapıları (Schönig: “yardımcı fiil yapısı”); ikincisi, eylemin son noktalı (Almanca: desinent) aşamasına işaret eden –p cibär-, -p kit- ve –p kal- gibi birleşik fiil yapıları; üçüncüsü de eylemin son dönüşüm (Almanca: finaltransformativ) aşamasına işaret eden –p al-, -p bir-, -p bet / -p beter-, -p cit- / -p citker-, -p ırgıt-, -p kuy-, -p sal-, -p taşla- gibi birleşik fiil yapılarıdır.23 Görüldüğü gibi, Schönig, bizim bu çalışmada yer verdiğimiz al-, -p bet/beter-, -p bir-, -p cibär-, -p cit-/citker-, -p kal-,-p kit-, -p kuy-, -p sal-, -p taşla- gibi birleşik fiil yapılarını, eylemin son noktalı aşamasına işaret edenler ve son dönüşümlü eylemi ifade edenler olmak üzere iki başlık altında toplamış olmakla birlikte her iki gruptaki tasviri fiiller de, esas olarak dönüşümlü (transformativ) eylem türünü nitelemektedir.


Bilindiği üzere, Tatar Türkçesinde başlı başına görünüş ve kılınış kategorilerini ifade eden dilbilgisel birimler mevcut değildir. Her iki ulam da bu lehçede farklı ek ya da leksik unsurlar tarafından işaretlenebilmektedir. Diğer yandan, örneğin görünüş ulamı, asıl olarak, -GAn gibi zaman, görünüş ve kiplik bildiren çok işlevli dilbilgisel şekiller (biçimbirimler) yoluyla doğrudan ve morfolojik olarak işaretlenebildiği gibi tekar ya da devamlılık bildiren ve artık dilbilgisel bir şekil olarak Tatar Türkçesinde yerleşmiş olan –A torgan yapısında olduğu gibi anlam ve dilbilgisel işlevleri yönünden çeşitlik gösteren tasviri fiilleri kullanmak suretiyle de ifade edilebilmektedir. Öte yandan kılınış, yani fiilin ya da fiil öbeklerinin iç zaman yapısına ait özellikler, fiil kök veya gövdelerinin kendi anlamı içerisinde kodlanabildikleri gibi, sonradan istemine uygun olarak fiile getirilen nesne gibi cümle ögelerinin varlık ya da yokluğuna, söz konusu ögelerin belirtili olup olmayışına ya da nicelik yönünden tanımlanmış olup olmayışına ve ayrıca cümlede zarf ya da yer tamlayıcısı gibi seçimlik unsurların bulunup bulunmayışına ve bunların çeşidine bağlı olarak belirlenebilen ya da değişebilen bir dilgisi ulamı olarak karşımıza çıkmaktadır. Örneğin Babayga xat yazdım cümlesinde bulunan xat yaz- fiil öbeği, yazma işinin tamalanıp tamamlanmaması konusunda fikir vermediği, hareketin doğal bir sonucu olmadığı ve gerçekleşmesi halinde bir sonuç içermeyen bir hareketi bildirdiği için bir devinim (activity)24, Babayga öç xat yazdım cümlesinde geçen öç xat yaz- fiil öbeği ise mektupları yazma işinin tamamlanmasına gönderme yaptığı (-dI görülen geçmiş zaman eki olmaksızın da) ve söz konusu eylemin doğal bir sonu ve gerçekleşmesi halinde de bir sonucu bulunduğu için bir tamamlanma (accomplishment) türü olarak karşımıza çıkmaktadır.


Son zamanlarda Türkçenin çeşitli kolları ve lehçelerinde yaygın olarak kullanılan tasviri fiiller de bir fiilin ya da fiil öbeğinin kılınış özelliklerini niteleyen, belirleyen ya da değiştiren dilbilgisi unsurları olarak görülmeye başlanmıştır. Örneğin, Tatar Türkçesinde hem “tutmak, yakalamak”, hem de “tutmaya devam etmek” anlamlarını ifade eden tot- fiilindeki müphemlik, söz konusu fiille birlikte al- veya tor- tasviri fiilleri kullanıldığında ortadan kalkmaktadır: totıp al- “tutmak, yakalamak”, “tutmak, tutmaya devam etmek” değil; totıp tor- “tutmak, tutmaya devam etmek”, “tutmak, tutmaya devam etmek” değil. Tasviri fiillerin kılınış ulamı ile olan etkileşimi konusunda bir başka örnek te Tatar Türkçesinde kullanılan bar- “git-, ulaş-” fiilidir. Tatar Türkçesinde bulunan bar- fiili, Türkiye Türkçesindeki ses ve anlam olarak yakın karşılığı olan var- eyleminden kılınışı itibariyle ayrılmaktadır. Türkiye Türkçesindeki var- fiili yalnızca “ulaşma” sürecini ifade ederken ve anlık bir eylemi bildirirken, Tatar Türkçesindeki bar- fiili bir yere “ulaşma” noktasından önce gerçekleşen hareketi, yani “gitme” sürecini de ifade ettiği için, bir yere ulaşma anlamını ifade etmek istendiğinde, söz konusu fiile genellikle –p zarf fiil eki eşliğinde cit- tasviri fiili getirilmektedir: barıp cit- “(bir yere) ulaşmak”. Dolayısıyla Tatar Türkçesinde kullanılan cit- tasviri fiili kılınış yönünden belirsiz konumda olan bar- eylemini belirgin hale getirmektedir.



следующая страница >>